Nguyễn Mạnh Tường
Lời dẫn của
Phạm Thị Hoài: Trong đoạn trích sau đây, luật sư Nguyễn Mạnh Tường
(1909-1997) thuật lại lời đối đáp giữa chánh án và bị cáo ở một vụ xử án mà ông
cho là “quái lạ duy nhất được biết trong lịch sử ngành tư pháp văn minh ngày
nay“. Theo lời kể của ông, “sau khi tiếp quản Hà Nội, các lãnh đạo cao
cấp đã ra lệnh để tòa kết án một giáo sư dạy văn đã đầu độc tâm hồn sinh viên vì
đã giảng dạy tác phẩm có tên là ‘Nỗi cô đơn’ (L’Isolement) của nhà văn người
Pháp Lamartine“. Vị quan tòa này đồng thời là Tổng Thư kí Đảng Xã hội, phân
bộ Hà Nội, ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Bị cáo là
một giảng viên đại học tại Hà Nội, không đi theo kháng chiến. Ông bị tuyên án 4
năm tù. Đó là năm 1954.
Sáu mươi năm sau,
không ai ở Việt Nam có thể bị tống giam vì giảng dạy Lamartine nữa. Đuổi một
luận văn thạc sĩ về một nhóm thơ ngoài luồng khỏi môi trường hàn lâm
chính thống là thành tích oanh liệt nhất mà các vị chánh án văn chương thời nay
có thể đạt được. Dù sự ngu xuẩn và giáo điều thời nay vẫn giống hệt sự ngu xuẩn
và giáo điều thời xưa, tôi tin rằng chính các vị này cũng không muốn bánh xe
lịch sử quay lùi.
Phạm Thị
Hoài
_____________
Chánh án: Bị cáo! Ông có nhận
thấy là ông có tội là đã dạy cho thanh niên của chúng ta một loại triết lý đầy
thê lương, mất niềm tin, bi quan, trong khi Đảng Cộng sản của chúng ta được giao
phó trách nhiệm tuyên truyền cho sự lạc quan, hy vọng và vui sống?
Bị cáo: Thưa ngài chánh án,
làm sao tôi biết được là Đảng Cộng sản đang dạy về một cuộc sống đầy niềm vui,
hy vọng và lạc quan? Theo chỗ tôi biết, những người làm việc cho chế độ cũ được
chính phủ kháng chiến giữ lại làm việc chưa bao giờ học hay đọc bất kỳ ở đâu là
Đảng Cộng sản đã dạy những điều như thế. Ngay cả nếu điều đó có thật, tôi cũng
ngại rằng một nền giáo dục như thế khó mà đạt được kết quả. Thực vậy, lãnh vực
cảm xúc không phải là đối tượng nằm trong phạm vi quyền hạn của thế quyền. Những
gì xảy ra trong nội tâm của con người nó không biết về những qui luật về logic
và lý lẽ, những ràng buộc về luật lệ, công lý và ngay cả về đạo đức. Một cảm xúc
được hình thành, lớn lên, tàn phai rồi biến mất hay tự mình biến thể tùy theo
những thôi thúc, kích động hay những tác động bởi thế giới bên ngoài và tùy theo
cá tính chủ quan của con người trong một nền luân lý, nếu tôi có thể nói thêm về
nó, là có liên quan đến con người khi mỗi người thu nhận hay gạt bỏ những gì đến
từ môi trường chung quanh theo cách riêng của họ. Đây là lãnh vực mà quyền lực
muốn áp dụng những điều răn dạy để chứng minh niềm kiêu hãnh của mình thì cũng
sẽ buông tay chịu thua. Nhà chính trị có thể mong muốn mang lại cho nhân dân hy
vọng, niềm lạc quan và vui sống. Nhưng việc làm không đi đôi với lời nói, nếu
những thực tiễn không đi theo những lý thuyết trừu tượng thì chẳng có chuyện gì
xảy ra ngoại trừ chuyện làm phù thuỷ bắt ma! Hy vọng không thể có nếu không có
lý do nào để hy vọng và cũng chẳng có gì để mà hy vọng. Lạc quan và vui sống sẽ
thấm vào lòng người khi mà ở đâu cũng có trật tự xã hội và phồn vinh, có tối
thiểu tự do và có những quyền mà một xã hội loài người văn minh đòi hỏi phải có.
Người ta có thể thành điên khùng như lão Don Quichotte khi bị tay Dulchinée mặt
mày nhăn nheo, miệng mồm không một chiếc răng lừa phỉnh. Một người trí thức, nhỏ
nhoi như tôi, không thể chấp nhận theo đường lối của Đảng Cộng sản, một đường
lối tạo dựng bằng hy vọng, lạc quan và vui sống. Nó chỉ là một điều mong muốn mà
sự thành công là tùy thuộc Đảng Cộng sản. Lời buộc tội duy nhất đưa tôi tới
trước vòng móng ngựa ô nhục này không có một cơ sở nào đứng vững. Tôi cho rằng
tôi không có tội là đã làm hại đến một đường lối chính trị mà nói một cách bình
thường và đúng đắn là không hiện diện. Ngoài ra, tôi sẽ rất vui nếu được biết là
dựa trên điều khoản nào của luật pháp, những điều mà chưa bao giờ có, để các ông
kết án tôi trước toà?
Chánh án: Chúng ta đừng chơi
nhau trên chữ nghĩa, ném vào nhau những điều này nọ của bộ Luật Hình sự. Sự việc
đã hiển nhiên. Có hay không có việc ông giảng dạy cho sinh viên tác phẩm Cô
đơn (L’Isolement) của tác giả Lamartine và ca tụng nhà thơ này? Có hay
không có việc ông tán tụng những vần thơ chán chường, mất hy vọng và bi quan yếm
thế và hậu quả là đầu độc tâm hồn của giới trẻ đã nghe theo tiếng gọi của Đảng
Cộng sản của chúng ta mà đứng lên muôn người như một để xây dựng lại nền Tự do,
Độc lập và Tự hào Dân tộc?
Bị cáo: Thưa ngài, tôi không
học luật, nhưng bất cứ người trí thức nào cũng đều hiểu là muốn kết án ai đều
phải dựa vào một hay nhiều điều Luật Hình sự định rõ tính chất và những điều
kiện để cấu thành tội. Hơn nữa họ cũng biết là chính trị và luật là hai lãnh vực
không giống nhau, giống như ước mơ và sự thật. Mơ ước là điều cho phép nhà chính
trị làm khi mà những việc làm của họ là nhắm tới tương lai, nhưng luật là được
xây dựng vững chắc trên những cơ bản vững chắc, của hiện tại và cụ thể vì nó
hoạt động trong hiện tại để mà duy trì và xây dựng nên một xã hội phù hợp với
ước vọng của mọi người. Mọi lẫn lộn giữa mơ và thực, giống như trường hợp giữa
chính trị và luật, là một bước nhảy lùi về quá khứ hàng thế kỷ.
Lời buộc tội giờ đây có chút thay đổi. Tôi
không phê phán đường lối chủ trương của Đảng Cộng sản, nhưng tôi ca tụng một nhà
thơ mơ mộng, biện hộ cho tư tưởng chán chường, thất vọng và bi quan, tôi tự nhắc
với tôi là người trí thức có tiếng tăm không làm chuyện ca tụng bất cứ ai, biện
hộ cho bất cứ người nào. Hai từ ngữ đó phải được lấy ra khỏi trong mọi lời lẽ
buộc tội: đó là một sự lạc đề không đúng với ý nghĩa chính thức của hai từ đó.
Có thể nói một cách chính đáng, đây là một hành động hạ nhục và xúc phạm đến
lòng tự trọng của người trí thức. Ngay khi đang lúc tán dương, người trí thức tự
kềm chế mình để không bị bất ngờ vì tán dương rởm và luôn luôn giữ một sự dè dặt
nào đó. Nụ cười và thái độ quỳ lạy không nằm trong nghề của họ, mà làm vũ khí
của những người đã bán rẻ lòng tự trọng để chắt mót được những lợi lộc tồi tàn.
Tôi xin nhắc lại: tôi không tán dương một ai, ngay cả đó là người được mọi người
ca tụng. Tôi không đứng ra bào chữa cho một chủ thuyết nào, ngay cả khi có hàng
triệu người theo nó và ca tụng nó. Không, tôi chỉ phân tích, giải thích, cố gắng
làm cho sinh viên hiểu cái trạng thái tình cảm mà không một kẻ độc tài nào,
không một chế độ độc tài nào có thể xoá bỏ, khi mà tác phẩm ấy đã có mặt hơn một
thế kỷ nay. Chính trị có thể thực hiện quyền lực của mình ở hiện tại, đôi khi
trong tương lai, nhưng cũng phải chấp nhận là đối với quá khứ thì không thể làm
được gì.
Vì vậy tình cảm mơ mộng, một trạng thái của tâm
hồn, là chuyện đã có từ lâu, nếu ngài cho phép tôi có ý kiến, là mọi người đều
có thể chứng minh đó là một điều chân thành, con người ai cũng liên tục mơ mộng
cho đến một tuổi nào đó và trong một hoàn cảnh sống nào đó. Chỉ có những người
cộng sản lão đời, những người khắc khổ không còn nước mắt mới cho rằng không thể
có những giọt nước mắt khốn cùng của loài người, để tự nâng mình thành một loại
siêu nhân.
Thưa ngài, tôi không tự biện hộ cho tôi, tôi
chỉ làm công việc trả lời sự kết án của ngài. Tôi đã biết trước số phận của tôi:
không có người nào bị Toà án Nhân dân xử mà bước ra khỏi đó để về nhà. Tôi có
thể nghe buổi xét xử. Tôi có thể đơn giản nhận tội và nhờ sự khoan hồng của Đảng
Cộng sản, và với những cố gắng cá nhân, tôi hứa rằng tôi sẽ không từ bỏ một nỗ
lực nào nhằm cải thiện và làm trong sạch những suy nghĩ của tôi để đi đúng đường
lối của Đảng Cộng sản. Nhưng tôi mong mỏi rằng, ít nhất một lần, tiếng nói trung
chính của người trí thức được nghe đến, để cho những thế hệ ngày nay và mai sau
hiểu chính xác thế nào là một nền công lý cách mạng.
Nguồn: Trích phần II (“Mỏm đá
Tarpéienne”), chương 2 (“Ông quan tòa Việt Nam”) trong cuốn hồi kí Kẻ bị mất
phép thông công của luật sư Nguyễn Mạnh Tường (1909-1997), nguyên bản tiếng
Pháp Un Excommunié. Hanoi: 1954-1991: Procès d’un intellectuel, do
Nguyễn Quốc Vỹ dịch và đăng trên Thông
luận năm 2009.
Bài viết thể hiện văn phong và quan điểm
riêng của tác giả
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét